vatlythpt

M

'Giải phẫu' thế giới ảo giác - Phần 1

Thứ Hai, 19 tháng 10, 2009
Các nguyên tắc của ảo giác nghệ thuật
Các tác phẩm ảo giác nghệ thuật thường có sức mê hoặc ghê gớm. Chúng tiêu biểu cho một sự chiến thắng của nghệ thuật so với thực tại. Chúng cũng dối trá như lôgic học vậy.


Tại sao ảo giác lại thu hút sự chú ý của chúng ta? Tại sao nhiều họa sĩ lại lao vào vật lộn với chúng? Những người leo núi thường nói họ trèo núi “vì chúng có mặt ở đó”. Có lẽ chúng ta tìm ảo giác vì chúng không có mặt ở đó.

Tất cả chúng ta đều trầm trồ thán phục trước bản in thạch tác phẩm Thác nước của Maurits C. Escher (1961). Thác nước của ông xoay vòng nước trở lại sau khi lái nước qua bánh xe nước. Nếu nó có thể hoạt động, thì đây sẽ là cỗ máy chuyển động vĩnh cửu tối hậu đang phân phối năng lượng! Nếu chúng ta nhìn gần, chúng ta sẽ thấy là ngài Escher đã lừa dối chúng ta, và bất kì nỗ lực nào nhằm xây dựng cấu trúc này bằng những viên gạch thợ nề rắn chắn đều sẽ thất bại.

Những hình vẽ đẳng kích

Người ta có thể sử dụng các hình vẽ hai chiều (trên một mặt phẳng) để truyền tải một ảo giác của một thực tại ba chiều. Thông thường thì trò bịp này sử dụng các vật thể rắn, có thật, trong mối quan hệ không gian có thể thu được theo kinh nghiệm cảm giác hàng ngày của chúng ta.

Tập quán vẽ phối cảnh cổ điển rất hiệu quả ở việc mô phỏng thực tại như vậy, cho phép thể hiện “ảnh chụp” của tự nhiên. Sự thể hiện này là không hoàn chỉnh theo một số ngữ nghĩa. Nó không cho phép chúng ta nhìn quang cảnh từ những điểm có lợi khác nhau, hay thả bộ vào trong đó, hay nhìn các vật từ mọi phía. Nó cũng không mang lại cho chúng ta cảm giác chiều sâu lập thể mà một vật thể thật sự sẽ có do hai mắt chúng ta nằm cách xa nhau. Một bức tranh hoặc một hình vẽ phẳng thể hiện một khung cảnh chỉ từ một điểm cố định, giống như ảnh nhìn bình thường qua một con mắt.

Một loại ảo giác thoạt trông giống như những biểu hiện ‘phối cảnh’ thông thường của các vật hay quang cảnh ba chiều, chắc chắn. Nhưng khi khảo sát kĩ, chúng bộc lộ những mâu thuẫn nội tại như thể quang cảnh ba chiều mà chúng mô tả không thể tồn tại trong thực tế. Những hình vẽ này có sức thôi miên đặc biệt đối với những người trong số chúng ta đã quen với tập quán vẽ miêu tả tự nhiên trên mặt phẳng của trang giấy, vải bạt, hoặc trên ảnh chụp.

Nghệ thuật ảo giác đẳng kích được sáng tạo từ năm 1934 bởi họa sĩ người Thụy Điển, Oscar Reutersvärd, với sự sắp xếp không thể có của những viên khối thể hiện ở trên. Màu sắc trong phiên bản này không phải của Oscar. Mẫu này được sử dụng rộng rãi, và nó còn xuất hiện trên một con tem bưu chính của Thụy Điển.

Ảo giác Penrose

Một thí dụ đặc biệt của ảo giác Reutersvärd thỉnh thoảng được gọi là ảo giác ‘Penrose’ hay ảo giác ‘ba thanh’. Dạng đơn giản nhất của nó được minh họa dưới đây.

Hình vẽ dường như miêu tả ba thanh có tiết diện vuông nối với nhau thành một tam giác. Nếu bạn lấy tay che đi bất kì một góc nào trong hình này, thì ba thanh dường như được kẹp lại vuông góc với nhau ở hai góc kia – một tình huống hết sức bình thường. Nhưng giờ nếu bạn từ từ nhìn kĩ vào một góc, thì rõ ràng là có sự dối trá gì đó ở đây. Hai thanh nối với nhau ở góc này sẽ không khớp với nhau được nếu chúng được nối như thế ở hai góc kia.

Ảo giác Penrose phụ thuộc vào sự ‘phối cảnh sai’, cùng loại dùng trong các hình vẽ ‘đẳng kích’ kĩ thuật. Loại hình vẽ ảo giác này thể hiện một sự nhập nhằng cố hữu của chiều sâu, cái chúng ta sẽ gọi là ‘sự nhập nhằng chiều sâu đẳng kích’.

Các hình vẽ đẳng kích biểu diễn mọi đường thẳng song song là song song nhau trên trang giấy phẳng, cho dù chúng bị nghiêng đi so với người quan sát trong khung cảnh thực. Một vật nghiêng ra phía xa người quan sát một góc nào đó trông y hệt như bị nghiêng về phía người quan sát một góc bằng như vậy. Một tam giác bị nghiêng có một sự nhập nhằng hai nếp gấp, như minh họa bởi hình vẽ của Mach (ở trên), cái trông như một quyển sách mở ra với các tranh sách quay về phía bạn, hoặc như một quyển sách đóng lại, vứi phần gáy sách quay về phía bạn. Nó cũng có xem là hai hình bình hành đối xứng bên nhau và nằm trong một mặt phẳng, nhưng ít người mô tả nó như vậy.

Hình vẽ Thiery (ở trên) mô tả cùng loại lừa bịp hội họa trên

Ảo giác cầu thang gác có thể lộn ngược của Schroeder là một thí dụ rất ‘thuần khiết’ của sự nhập nhằng chiều sâu đẳng kích. Nó có thể hình dung là một cái cầu thang mà người ta có thể bước lên từ phải sang trái, hoặc là mặt đáy của một cái cầu thang, nhìn từ dưới lên. Mọi cố gắng vẽ lại hình này với các điểm triệt tiêu sẽ làm hỏng mất ảo giác trên.

Ảo giác trên có thể dễ thấy hơn bằng cách thêm vào các nhân vật, như minh họa ở hình này. (Hình vẽ của John C. Holden). Lưu ý: Ảo giác cầu thang có thể gây nguy hiểm thật sự.

Mẫu thiết kế đơn giản dưới đây trông như ba mặt của một dây gồm các khối lập phương, nhìn hoặc từ ngoài vào, hoặc từ trong ra. Nếu bạn tập trung nhìn vào hình, bạn có thể thấy chúng như thể đang biến hóa: từ trong ra, từ ngoài vào, từ trong ra. Nhưng sẽ thật khó đấy, cho dù bạn có cố gắng, xem nó đơn giản là một hoa văn gồm các hình bình hành nằm trong một mặt phẳng. Mẫu này cùng loại như mẫu ‘các khối nhào lộn’ thỉnh thoảng dùng trong chăn bông.

Tô đen một số mặt sẽ làm tăng thêm ảo giác, như thể hiện dưới đây. Các hình bình hành tô đen ở phía trên trông hoặc giống như nhìn từ dưới lên, hoặc như từ trên nhìn xuống. Bạn khó mà xem chúng đang xen kẽ, một từ dưới lên, một từ trên xuống, và cứ thế, từ trái sang phải. Đa số mọi người không thể. Vì sao chúng ta không thể làm được như vậy?

Mẫu dưới đâu sử dụng ảo giác ba thanh liên tục trong một kiểu vẽ đẳng kích nghiêm ngặt. Đây là một trong những hoa văn ‘gạch gạch’ của chương trình đồ họa máy tính AutoCAD. Nó có tên hoa văn gạch gạch ‘Escher’.

Hình vẽ khung sườn đẳng kích của một khối lập phương (hình dưới, bên trái) thể hiện sự nhập nhằng đẳng kích. Hình này đôi khi được gọi là hình khối Necker. Nếu chấm đen nằm ngay giữa một mặt của hình khối, thì mặt đó ở phía trước, hay ở phía sau? Bạn cũng có thể hình dung cái chấm đó nằm gần góc vuông phía dưới của một mặt, nhưng cái mặt đó nằm phía trước hay nằm phía sau? Bạn không có lí do gì để giả sử rằng cái chấm nằm bên trong ở trong hay thậm chí nằm phía trên hình khối, nhưng có thể là ở phía sau hoặc ở phía trước của hình khối, vì bạn chẳng có manh mối nào để xác định kích thước tương đối của cái chấm đó cả.

Nếu các cạnh của hình khối được cho là rắn chắc, ví dụ như hình khối làm bằng gỗ 2x4 đóng lại với nhau, thì ta có được một hình đầy mâu thuẫn. Nhưng ở đây, chúng tôi sử dụng sự ghép nối nhập nhằng của các thành phần nằm ngang, cái sẽ được trình bày trong phần tiếp theo. Mẫu này được gọi là ‘thùng thưa điên rồ’. Có lẽ nó sẽ đảm đương vai trò khung sườn để xây dựng một bộ khung tàu ảo giác. Việc đóng các mặt gỗ dán lên trên bộ khung này để hoàn chỉnh cái thùng sẽ là một thách thức thật sự, nhưng nhớ phải giữ cho ảo giác không biến mất đó nhé!
(còn tiếp...)
Theo Donald E. Simanek
  • https://www.tailieuthpt.tk/2009/10/phau-gioi-ao-giac-phan-1.html
cám ơn bạn đã quan tâm và rất vui vì bài viết đã đem lại thông tin hữu ích cho bạn.